“Ekonomik Özgürlük ve Gelişme” (W. Kasper, Liberte 2007) başlıklı kitabın birinci bölümü sınıfta tartışılırken büyümenin getirdiği olumlu ve olumsuz yönlerden bahsettik. Konuda yeri geldiği için şu günlerde popüler olan Küba’nın “açılımları” üzerine de konuştuk. Malum Castro sonrası dönemde ülkenin başına geçen Raul Castro dvd oynatıcılar, belli bir ekran büyüklüğü üzerindeki televizyonlar, elektrikli mutfak eşyaları, kişisel bilgisayar gibi ürünlerin kullanımına izin verdi. Evvelki cep telefonlarının da Küba vatandaşı tarafından kullanılabileceğini, ardından da Kübalıların yabancıların kalabileceği otellerde konaklayabileceği haberini işittik.

Bu konuda öğrencilere 3 ayrı bakış açısı olduğunu örneklerle aktardım. Genel görüş kısaca “kapalı bir ekonomi olan Küba artık değişime direnmeyip açılacak ve gelişen dünyanın bir parçası haline gelecek, darısı Kuzey Kore’nin başına” şeklinde özetlenebilir. Halbuki olaya soldan bakanların üslubu epey farklı. Biri konuyu olumlu görürken suçu ABD’ye atarken diğeri gelişmeleri olumsuz bulup “son kale yıkılıyor” şeklinde yorumluyor. Örnek vereyim:

Sol Gazetesi
Küba telefon hizmetlerini geliştiriyor
29 Mart 2008, Cumartesi

ABD ablukasının yarattığı kısıtlar nedeniyle telefon altyapısını geliştiremeyen Küba, dost ülkelerin sağladığı olanaklarla telefon ağını yaygınlaştırmaya hazırlanıyor. Önümüzdeki yıllarda yaşama geçirilecek olan plan Kübalıların cep telefonu hizmetinden de yararlanmasını sağlayacak.

derken, daha ortodoks marksistler konuyu bir yıkım olarak görüyor:

Tüketim toplumunun yeni fetiş objelerinin tamamına yakınını oluşturan elektronik cihazların sosyalizmin kalesi Küba’da ithali ve satışı Fidel Castro dönemi boyunca yasaklanmıştı. Geçtiğimiz ay iktidarı devralan kardeş Raul Castro’nun ilk icraatlarından biri bu yasağı gevşetmek oldu. Sızan bilgiye göre yeni hükümet kararıyla Küba vatandaşları artık DVD çalar, 19 ve 24 inç televizyon, elektrikli mutfak aletleri, otomobil alarmı ve kişisel bilgisayar sahibi olabilecek. Şimdiye kadar sadece yabancılar ve şirketler dışında kimse bilgisayar sahibi olamıyor, DVD oynatıcılaraysa gümrükte el konuyordu. Yeterli elektrik kaynağının bulunmaması sebebiyle klimaların serbest bırakılmasının 2009 yılını bulacağı söyleniyor.

Görüldüğü gibi solda “gelişmeler iyi, ABD ablukası olmasa zaten olurdu” diyenler kadar “tüketim toplumu, fetiş obje, sosyalizmin kalesi” gibi ifadeler de serdediliyor. ABD ablukası konusu bana mantıklı görünmüyor, uyduruk bir dvd player, 30 senedir kullanılan bilgisayarın, elektrikli bir fırının artık ucuzlamış haliyle ülkeye girmesine ABD ne diyebilir, Çin gibi “dost” bir ülke bunları istese Küba’ya rahatça yollayabilir. Asıl sebep olarak Küba vatandaşının fukara, parasız pulsuz olması ve Castro’nun diktatörlüğünü sürdürmek için  “aman bunlar uyanıp da kapitalizmin fetiş objelerini istemesin, dünyadan da haberleri olmasın” diyerek bu işleri askıya almış olması bana daha mantıklı açıklamalar gibi duruyor.

Bunları özetlersek, ülkelerin zenginliği vatandaşların ekonomik ve siyasi özgürlüğü ile doğrudan bağlantılıdır. Ekonomik büyüme, serbest uluslararası ticaret, gümrük duvarlarının yıkılması sonucunda fakirleşme değil zenginleşme ortaya çıkar. Bundan herkes yararlanır. Kapitalizm ve küreselleşme bildik tekerlemenin tersine “zengini daha zengin, fakiri de daha zengin yapar”. Yarışa beraber başlayan Doğu ve Batı Almanya, Kuzey ve Güney Kore örneklerini de dikkate alırsak, devlet eliyle üretimin sürdürüldüğü sosyalist toplumların belli bir zenginlik üretimine ulaştığı ancak çarkı çeviremeyip battıklarını görürüz. Batı Almanya daha 2019 yılına kadar Doğulu soydaşlarının yükünü sırtında taşıyacak. Yarın Kuzey Kore ile Güney birleşirse Güney 40 yıldır oluşturduğu zenginliğini Kuzeyli kardeşlerine yedirmek zorunda kalacaktır. Sosyalizmin dünyaya mirası büyük bir harabeler topluluğundan ibarettir.

Bu konuda öğrencilere şu örneği de verdim, eğer Küba, Doğu Almanya çok matah yerlerse neden insanlar bunlardan binbir cefa ile kaçmak için hayatlarını tehlikeye atmış olsunlar? Misal ben sallara binip Küba’dan Florida’ya gitmeye çalışan, kimi yollarda boğulup ölen insanlar işittim. Doğu Berlinden kaçmak için duvarda vurulan insanlar da duydum ama hiç Florida’dan sala binip Küba’ya gitmeye kalkan bir Amerikalı yahut Batı Berlinden duvara çıkıp Doğuya atlamaya çalışırken vurulan adam duymadım. Haydi Küba ABD ablukasında diyelim, Doğu Almanya kimsenin ablukasında da değil, bu kaçış niye? Acaba sebep yüzbinlerce muhbirin işbaşında olduğu Doğu Alman istihbarat servisi Stasi olmasın? Merak edenler Dresden’deki merkezi ziyaret edip sosyalist blokun bu en batılı ülkesinin vaziyetini görebilir.

Kısaca, kapitalizmin zenginlik üretme konusundaki yeteneği tartışma götürmez bir gerçektir. Fakirlik de kapitalizmin sebep olduğu bir problem değildir, yoksulluk krallıklar, despotluklar, diktatörlüklerin hüküm sürdüğü kapalı ekonomilere has bir özelliktir. Kaldı ki göreceli fakirlik İsviçre, ABD, Japonya hasılı tüm medeni ülkelerde de mevcuttur, bunun ortadan kaldırılması için devletçi müdahalede bulunmak ancak zenginlikle mümkündür ve dozu iyi ayarlanmazsa fakirliği ortadan kaldırmak yerine tersine bir sürü akla gelmedik probleme yol açabilir. Sosyalizm ve sosyal demokrasi eşitlikçiliği çıkmaz bir sokaktır, belli bir süre yürür sonra teker artık dönmez hale gelebilir.

Bir de bu tüketim toplumu, fetiş obje gibi sözleri ciddiye almamak lazım. Birileri çıkıp şu fetiş objedir, bu değildir deme hak ve cüretini nereden alıyor? Cep telefonu ve dvd player fetiş objeyse, sabit telefon ve radyo neden fetiş obje olmuyor? Bana lüzumsuz görünen bir eşya bir başkasının işine yarıyor veya hoşuna gidiyor da olabilir. Misal, bir erkeğin kullandığı 2-3 temizlik ürünü yanında bir kadının dolabında, çantasında 200 kadar krem, parfüm, oje vs. bulunur. Bunların tümüne ıvır zıvır demek (size öyle gelse bile) kadınların kendini daha iyi hissetme hakkına saygısızlık anlamına gelir. Sonuçta piyasalar beğeniye, talebe göre yönlenir. Kimseye zorla silah dayayıp ürün satılmıyor. Tüketim toplumu, fetiş obje türü sözler tamamen içi boş, anlamsız insanları aptal yerine koyan şeyler. Ayağını yorganına göre uzatmayı bilen adam neden gidip “lüzumsuz (kime göre?)” şeyler alsın?

Küba konusu uzundur, ABD ambargosu da 1960’ların başında soğuk savaş dönemine ait problemlerden kaynaklanıyordu, bu ambargo ne ABD ne de Küba’ya bir şey kazandırmaz, bir an evvel kalkması makuldür. Ama çok genel hatlarıyla Küba’nın kaçınılmaz olarak orta vadede kontrollü merkezi devlet planlamasından serbest piyasa ekonomisine geçeceğini ileri sürmek mümkün görünüyor.  

“hocam iktisat 4. sınıftayım okulda anlattıgı dersten zevk aldıgım bana bisiler kattıgını dusundugum siz ve mehmet alagoz hocamız var da benim problemim bir bakıs acısı olusturamamak yani siz daha cok liberal yapıdasınız … mehmet hoca liberal die tanımlanan devletlerde bile devletin ekonomideki oranının bizden fazla oldugunu bizim ne akla hizmet bu kadar liberal oldugumuz konsuuna deyinio… ikinizin gorusleride kendi bakıs acısında dogru klasikler keynesyenler gibi sonucta kendi bakıs acınız var fakat bizde iki arada bi derede kalıoruz … tabi kendi dusuncemizi de saglam temellere oturtamadıgımız icin yeteri kadar tartısma yapıp dogruyu da bulamıoruz ne olcak bizim sonumuz:)”

Öncelikle liberal yapıda olduğum doğrudur, kısaca iktisadi alanda devletin bulunması gerekmeyen işlerde bulunmasının yanlış olduğunu düşünüyorum. Öte yandan bu konularda iki arada bir derede kalmanıza gerek yok, aklın yolu birdir. Hocanızın söylediği de doğru değil, bunun iki sebebi var:

1- Türkiye “liberal” olarak bilinen ülkelere göre daha az devletçi bir ülke değildir. Türkiye daha devletin ağırlığından çıkmış değil, şurada 4-5 senedir özelleştirmeler yapılabiliyor. Bu arada hangi ülkelerin liberal olarak örnek gösterildiğini de bilmek isterim. Nispeten liberal sayılabilecek ABD bile dış ticarette bir avuç lobici için korumacı bir ülkedir. İsveç, Almanya, Fransa gibi ülkeler ise düpedüz sosyal demokrat-sosyalist arası ülkelerdir, bunlarda liberalizmin esamesi okunmaz. Herşey devlet, büyük sendikalar ve işveren birliklerinin korporatist yapısı eliyle yürütülür. Türkiye’de de sağlık ve eğitimin tamamen devletçe karşılanması, yaygın tarım ve sanayi sübvansiyonları, THY gibi özelleştirmenin tamamlanmasındaki problemler liberalizmden bahsedilmesini zorlaştırmaktadır. Anormal bürokrasi ve girişimci düşmanı zihniyet bizde çok yaygındır.

2- Bahsi geçen ülkelerde devletçilik yahut sosyal demokrasi sebebiyle piyasa mekanizmasının zedelenmesi ille de bizim benzer hataları tekrar etmemizi gerektirmez. Yani hocanızın dediği “onlar devletçi biz niye liberal olalım” mantığının “onlar pencereden atlıyor, biz niye duralım haydi aşağı atlayalım” demekten farkı yoktur. Falanca ülke yanlış iş yapıyorsa bizim akıllı davranmamız gerekmez mi?

Kaldı ki o bahsi geçen ülkeler bugün sosyal devlet değirmenindeki suyun bitmesi sebebiyle sıkıntı çekmeye başladılar. İsveç ve Almanya’da sosyal demokrat idarelerin sosyal yardımları tırpanlayıcı uygulamaları dikkate alınmalıdır. Öte yandan bu ülkelerin bu zamana kadar ürettikleri devasa zenginliği de hesaba katmak lazım, bir süre bunlar sübvansiyona devam edebilirler ama bu iş süremez.

Rekabetten, dış ticaret serbestliğinden biz tüketicilere bir zarar gelmez, ithalattan dolayı işinin zorlaşacağını düşünen üretici birliklerini korumak da kalabalıklar halinde ve örgütsüz, zayıf tüketicilerin sırtına bindirilecek bir yük olmamalıdır. Öte yandan AB ve ABD gibi yerlerdeki yerel sübvansiyonlar yanlıştır, bunların eleştirilmesi gerekir ama onlara kafa tutmaya kalkıp dış ticareti kapatmanın fukara vatandaşa çok zararı olur. Tek fayda sağlayan da kötü malları bize daha rahat kakalayan yerel üretici grupları olur.

Görünmeyen ele güvenmek lazım, devletin zaman zaman iyi niyetli ve çoğu zaman ise çıkar gruplarının eliyle kötü niyetli müdahaleleri piyasayı da zedeliyor. Kabahat piyasada değil müdahalecilerdedir.

Öte yandan maalesef toplumun ve siyasilerin büyük kısmı korumacı iddialara daha çok prim verdiğinden bu hatalar sürüp gidecektir, ben birşey dedim diye liberal olunacak değil. Daha ziyade hocanız gibi düşünenler çoğunlukta ve herkes onların daha merhametli olduğunu düşünüyor. Kapalı ekonomiler fakirlik ve sefilliği arttırır, ama maalesef milliyetçilik sosuyla süslenince sanki dışa kapalı bir ekonomi daha iyiymiş gibi göz aldanması gerçeğe dönebiliyor.

Bu dönemin hikayesini pek çok iktisatçı, tarihçi, işletmeci incelemişse de herhalde bunların içinde en saygını Alfred D. Chandler olsa gerek. 1977 yılında Pulitzer ödülünü kazandığı ünlü kitabı “Visible Hand” (Görünen El) ile işletme tarihçiliği alanında önemli bir eser bırakan Chandler, iki asır öncesinin filozofu Adam Smith’in klasik liberalizm ve girişimci kapitalizme yol veren ünlü “Görünmez El”ine bir nazire yapmış, 1950′lerin iş dünyasında artık menfaati peşindeki kasap, fırıncıdan ziyade devlet-büyük şirket-sendika arasındaki göreli denge ve istikrar dünyasının piyasaları yönlendirdiğini ve bunun da kolaylıkla “Görünen El” olarak adlandırılacağını ileri sürmüştür. Girişimci artık sahneden çekilmiş, meydan maaşlı yöneticilere kalmıştır.

Alfred Chandler 2007 Mayısında vefat etti. Peki iş dünyası ne alemde? Bu ünlü işletme tarihçisinin “Görünen Eli” 1990′ların iletişim ve koordinasyon teknolojileri devrimiyle yeniden Adam Smith’in görünmeyen el sistemine geri dönüyor desek abartmış olmayız. Son 10 yıldır, 1960-70′lerde görülmesi mümkün olmayan çılgın girişimciler piyasada cirit atıyor. Üniversite öğrencisi, yeni mezun, yahut okumamış genç oğlanlar ve kızlar kısa zamanda milyar dolarlık işler gerçekleştiriliyor, bir öğrenci daha sırtına bir ceket almadan milyonlarca dolar girişim sermayesi fonu elde edebiliyor. Bill Gates, Larry Ellison gibileri artık 50′li yaşlarını sürüyor, Jeff Bezos da artık yaşlanmaya başladı, gün Google, Facebook ve milyonlarca ağda yaşayan gencin günü.

Sanki Chandler’in ölümü bir devrin de kapanışı oldu. Devasa bürokrasiler küçülüp parçalanmaya, kibirli profesyonel yöneticilerin yerine kot pantolonlu hevesli öğrenciler, genç patronlar ortaya çıkmaya başladı. “Visible Hand” döneminin büyük şirketleri bugün adı sanı duyulmamış küçük girişimcileri ile başa çıkmak için unuttukları yenilikçi ve girişimci özelliklerini yeniden kazanmaya çalışıyorlar. 18-19. asrın yenilikçi girişimcileri, demiryolu ve elektrik döneminin halk kahramanları bu defa kablolar ve dijital teknolojilerle yeniden yükseliyorlar.

Alfred Chandler’i saygıyla anıyor, kendisinin çalışma azminin örnek alınmasını diliyorum.

Sonuçta eğitim bedava olduğunda devletin gücü düzgün bir okul kurup işletmeye yetmiyor. Görev yaptığım okula bakıyorum, hiç de iç açıcı bir manzara yok. Öğretim üyeleri devlet memuru oldukları için çalışmaları ancak kendi iyi niyetlerine kalmış. Onları zorlayan, denetleyen bir güç yok. Misal ben 15 senedir bu işlerin içindeyim, daha bir gün bana “sen ne anlatıyorsun derslerde” diyen çıkmadı. Bu sistemde yatanla çalışan aynı parayı alır, motivasyon düzeyi düşer. İlaveten okulun binalarının, sınıflarının durumu da pek iç açıcı değil. Öğrenciler mutsuz, hocalar kaygısız, fiziki imkanlar yetersiz. İşte devletin verdiği bedava eğitim. Özellikle Anadoludaki yeni üniversitelerin hali bu. İstisna kabilinden büyük üniversitelerde de belki bazı fiziki şartlar daha iyidir ama eğitim anlayışı farklı değildir.

Dolayısıyla, özel okul mantığıyla çalışacak paralı bir eğitim sistemi üzerinde düşünmekte yarar var. Dikkat edilirse sayın YÖK başkanı “imkanı olmayan fakir öğrenciyi okutmayalım” demiyor. Nasıl dersaneye gitmek için insanlar bedel ödüyorsa, ileride bir fayda umdukları için geldikleri üniversitelere de bir karşılık ödemeleri gerekir diyor. Bu bedeli de hiç gücü yetmeyen burslardan, okul bitince iş imkanı yüksek olan bölümlerdeki öğrenciler kredilerden sağlayabilir.

Öğrencilere tavsiye ettiğim Homoekonomikus kitabının yazarı Murat Çokgezen de konuyla ilgili ilginç bir noktaya temas etmiş, tümünü buradan okuyabilirsiniz.

“…. Şimdi gidip o günün gazetlerine bir göz atın bakalım, kimden itiraz gelmiş? Öğretim üyeleri sendikasından, öğretmenler sendikasından. Çünkü eğitim sistemi bu şekilde değişirse en büyük zarar görecekler öğrenciler değil, öğretim üyeleri. Sisteme parann girmesi, öğrencilere seçme şansı tanınması, dersine girmeyen, asistanını sokan, mesleğinin gerektirdiği asgari vasıflara dahi sahip olmayan, kerameti kendinden menkul yüzlerce öğretim üyesini rahatsız ediyor.

Bu arada tüm öğrencilere Ekonomi Türk sitesini sürekli izlemelerini tavsiye ederim.

(Resmin alındığı site) 

(more…)

(more…)

[…] Kurul ayda bir Ankara’da toplanıyordu. Kurul’da hiçbir kredi tahsis işleminin görüşülmediğini yine çok şaşırarak gördüm. Yozgat’taki bir ikinci müdürün çok içki içtiği ve tüccar ile senli benli olduğu için Çorum’a naklini uzun uzadıya görüşüyor, fakat çok büyük rakamlardaki kredi tahsislerini ancak İstanbul’a kurye ile gönderilen dosyalarda görüp imzalıyorduk. Buradaki garipliği birkaç kez Yönetim Kurulunda gündeme getirdim ise de her seferinde bu ikazlar benim yeni olduğuma yoruldu ve İş Bankasının gelenekleri mazereti ileri sürüldü. (S. 186)

Parkinson da ünlü kitabında bir konu ne kadar önemsiz ise, o konuya ayrılan süre ters orantılı olarak uzundur der. Yönetim kurulundaki herkesin o konuda bilgisi olduğundan uzun tartışmalar yaşanır, misal çay kahve ile ilgili konularda herkes bir fikir beyan eder. Sonuçta 3-5 kuruşluk bir iş için yarım saat konuşulur. Halbuki milyon dolarlık bir proje konusunda ancak uzman bir iki kişinin bilgisi olduğundan (ve bunun biri de müşteriden komisyon aldığından) hemen hiç kimse konuşmaz, tek uzmanın evet demesiyle konu onaylanır ve kapanır. Aynı durumu hepimiz katıldığımız toplantılarda görürüz. İsterseniz deneyin, bakalım lüzumsuz (ya da az lüzumlu) işlere ne kadar zaman harcanıyor, kritik konularda kimler ne kadar konuşuyor.

Oktay Yenal’ın hatıralarında daha pek çok ilginç yerler var, meraklısına tavsiye ederim.

Bu arada, 2008 bütçesinden TBMM Başkanı Toptan için bir zırhlı makam aracının yanı sıra, 6 makam ve bir itfaiye aracının alınması da yer aldı.

[…] Milletvekillerinin kendi adlarına olan bir cep telefonunun faturası, Meclis bütçesinden karşılanacak. Ancak, odalardaki sabit telefon ve cep telefonlarında karşılanacak yıllık tutar, milletvekilinin 2 aylık maaşını geçmeyecek şekilde sınırlandırılacak.

[…] Meclis personeli ve milletvekillerinin çocuklarına hizmet veren kreşin ücretine zam yapılMAması da kararlaştırıldı. Buna göre, kreş ücreti, geçen yıl olduğu gibi personel için 200, milletvekili çocukları için ise 250 YTL olarak uygulanmaya devam edecek.

Öğrencilere bu tür haberlerden zaman zaman bahsediyorum. Asla “politikacımıza, memurumuza helal olsun, layıktırlar” şeklinde düşünmemek lazım. TBMM başkanının zaten makam aracı yok mu ki biri zırhlı olmak üzere 7 tane daha alınıyor? Yılda 16 milyar telefonla konuşma hakkı ne demektir? Meclis restoranı, berberi ile ilgili de çok şey duyarız. Bunları sorgulamak lazım, vekiller de duysunlar, belki yüzleri kızarır. Bu saltanat vatandaşın 3 kuruşundan kesilen vergilerle, daha da kötüsü bunlar yetmediği için alınan borçlarla sürülüyor, ceremesini hem biz çekiyoruz, hem de maalesef çocuklarımız çekecek.

Sesim nerelere ulaşır bilemem ama elimden gelen budur.

Bakalım Google bizi daha ne gibi yeniliklerle şaşırtmaya devam edecek. Tabii, bu işlere daha önce başlamış Yahoo’nun neden geride kaldığı da ayrı bir soru olsa gerek.